James Dyson là người chinh phục các nhà làm vườn hồi những năm 1970 với thiết kế xe cút kít quả bóng đầy sáng tạo. Đó là chiếc xe cút kít có một bánh trước hình cầu làm bằng nhựa đúc. Tuy nhiên, ông được nhiều người biết đến hơn nhờ các máy hút bụi sử dụng công nghệ Lốc xoáy Kép độc nhất vô nhị và một thiết kế trong suốt cho phép người sử dụng nhìn thấy chính xác bụi rác được máy hút thế nào. Được đào tạo tại Trường Nghệ Thuật Byam Shaw và Trường Nghệ Thuật Hoàng Gia, ông hiểu rằng thiết kế và kỹ thuật không thể tách rời nhau. Đây cũng là điểm mà ông giống Isambard Kingdom Brunel – một trong những nhà sáng chế vĩ đại nhất của Anh, người luôn là nguồn cảm hứng bất tận trong suốt sự nghiệp của Dyson.

Dyson cho biết ‘Tôi nghĩ nếu mà anh chuẩn bị tinh thần để tìm ra cái đẹp trong cơ khí thì sẽ là công bằng khi gọi kỹ sư tài năng đó là một nghệ sĩ. Tôi thì chưa dám nhận mình như thế, dù tôi vẫn cứ là một nghệ sĩ đang cố gắng gọi mình là kỹ sư, nhưng tôi biết rằng người ta có thể học khoa học, nhưng không thể học nghệ thuật giống như học khoa học. Leonardo da Vinci có thể quyết định chế tạo trực thăng, nhưng người chế tạo trực thăng thường thì không thể chọn vẽ Mona Lisa.’ Ở Isambard Kingdom Brunel, sự thuần khiết của cơ khí làm cho thiết kế của ông có một ánh sáng đặc biệt: cái vòm lõm xuống là điều tối cần thiết cho các cây cầu của ông, nhưng nó cũng còn mang lại cho các cây cầu một sức mạnh nghệ thuật riêng biệt đến giờ vẫn làm bàng hoàng những người chiêm ngưỡng chúng.

Suốt cả cuộc đời thiết kế của mình Dyson say mê và ngưỡng mộ đường hầm xe lửa vĩ đại ở Box – chỉ là một trong rất nhiều kỳ công ấn tượng của Brunel. Ông giải thích ‘Đây quả là đài tưởng niệm tầm nhìn vĩ đại của Brunel - với cái cổng kinh điển khổng lồ vút lên khỏi đường ray nổi tiếng đã có thời ghi dấu những chiếc đầu máy xe lửa Chúa Đảo và Bão của Tiên sinh Daniel Gooch lao nhanh trong nắng về phía xứ Bath. Đường hầm của ông không thể chỉ là cái hang dưới mặt đất, nó phải là đoàn diễu hành thắng trận vào thành Rôm.’ Đường hầm này được trù tính tuyệt vời đến mức khi hai đội công nhân đào hầm từ hai đầu gặp nhau ở giữa thì chỉ chệch nhau vài xăngtimét. Đường hầm được thiết kế với một khát khao cháy bỏng đến mức cứ vào ngày sinh nhật của Brunel (9 tháng 4), mặt trời mọc tại điểm chết của công trình và tỏa sáng khắp đường hầm.

Dyson đặc biệt thán phục một điểm: rõ ràng Brunel đơn giản là không thể nghĩ nhỏ được. ‘Không gì cản được ông ấy. Đối với Brunel, điều gì chưa từng được thực hiện trước đây hoàn toàn không có nghĩa là không thể thực hiện được – ông hừng hực một sức mạnh nội tâm và lòng tự tin không thể tưởng tượng nổi.’ Dyson khiêm tốn rằng ông không bao giờ dám tự nhận mình là một thiên tài như thế, nhưng ông luôn cố gắng tự tin vào tầm nhìn của mình như Brunel. Những lúc gặp khó khăn và nghi ngờ bản thân trong cuộc sống, ông thường hay nhìn vào tấm gương Brunel để khích lệ bản thân. Ông cho biết ‘Cứ mỗi lần tôi định buông toàn bộ công việc kiểm soát rồi chỉ nhận vai trò tư vấn đằng sau, tôi lại nhớ rằng Brunel không bao giờ chấp nhận cương vị như vậy trong đời.’

Dyson cho rằng mình thật may mắn được trưởng thành đúng hồi những năm 1960 – cái thời mọi thứ rất rộng mở. Ông nói ‘Mọi người đều thấy thoải mái tin rằng ai cũng có thể làm bất kỳ điều gì. Đó là một thời kỳ xem ra cần các kỹ năng của tôi, thời kỳ mà những thứ tôi muốn làm chưa có ai làm.’ Ông cho rằng cái cảm giác đó của mình cũng giống như cảm giác của Brunel hồi đầu Cách mạng Công nghiệp – khi công nghệ mới đang mở ra nhiều cách thức mới để giải quyết các vấn đề trên thế giới.

Dyson kể ‘Brunel cảm thấy rằng, là một kỹ sư biết tư duy, ông có thể thiết kế cầu, tàu thủy, tàu hỏa, đường hầm, bất cứ cái gì ông để ý đến. Tôi thì có cách riêng của mình, vẫn luôn cầu đến ước mơ của ông là làm sao áp dụng công nghệ mới bằng những cách mà không ai tưởng tượng được. Ông không bao giờ ngại mình khác thường hay gây sốc cho người khác. Ông chẳng né tránh va chạm với những người nắm tiền trong tay và ông phải vượt qua những phản đối mãnh liệt nhất đối với các ý tưởng của mình: khi ông lắp hệ thống chân vịt cho một con tàu hơi nước vượt Đại Tây Dương, ông thực sự nhồi đầy người lên tàu và đẩy họ ra khơi. Tôi mới chỉ dám đề nghị người ta phát tán các phát minh của mình mà thôi!’

Dyson giải thích ‘Thành công của cá nhân tôi mới chỉ là trong quan sát những thứ mà hàng ngày chúng ta dùng mà cứ nghĩ là không thể nào cải tiến được. Nhưng nếu tư duy theo kiểu một chiều thì gần như bao giờ cũng có thể cải tiến.’ Dyson đặc biệt quan tâm đến phong cách của sản phẩm – cái đặc điểm phi vật chất giúp phân biệt cái này với cái kia. Ông cảm thấy rằng chỉ bằng cách đến gần sát với chức năng thuần túy của một vật thì cái đẹp đích thực mới có thể đạt được.

Ông nhìn nhận một cái cầu treo của Brunel là một công trình nghệ thuật không phải vì nó dễ nhìn, mà bởi vì nó phản chiếu nguyên tắc đường cong cơ bản trong toán học của tự nhiên – đường cong ‘móc xích’ của một sợi dây thừng hay dây điện treo trên hai đầu có cùng độ cao. Ông tuyên bố: ‘Nó không đẹp như Sistine Chapel, nhưng đó là một vẻ đẹp mà, giống toán học và khác với nghệ thuật, luôn có thể rút gọn về O. Đó có lẽ là lý do cứ đẩy tôi ra khỏi con đường nghệ thuật mà tôi đã chọn để sang một nơi thuần khiết hơn, gọn gàng hơn, nơi mà các bản vẽ của tôi sẽ luôn hoặc là đúng hoặc là sai. Trong thiết kế và chế tạo, anh phải phó mặc cho các quy luật của vật lý và các tác động của thị trường. Đó là các ông chủ tàn nhẫn, nhưng ít nhất họ còn hiện hữu. Ước mơ được như Brunel của tôi đã khiến tôi nhận ra rằng tôi không chỉ phải nắm rõ công việc kỹ sư mà còn phải hiểu sâu sắc về thiết kế sản phẩm, tài chính, marketing, quản lý, và phải chắc chắn rằng khi thời điểm đến, tôi có thể hoàn toàn tự mình hoàn thành mong tưởng và tầm nhìn của mình – cho dù tầm nhìn đó thế nào’.

Ông cảm thấy rằng điều vô cùng quan trọng là ở chỗ khi Brunel có một ý tưởng, ông không ngồi xuống và tính tính toán toán hết trang này đến trang khác hay tranh luận với ai khác, mà ông cứ thế xông ra mà thực hiện thôi. Dyson nói ‘Nếu ông tin chắc là cách của ông tốt hơn thì ông cứ ý ông ông làm. Cũng có lần ông sai, nhưng rốt cuộc trong công việc thường thì cứ một trăm lần ai mà chẳng sai tới 50 lần. Vấn đề là nhận ra mình đã sai và sửa chữa thiệt hại – đừng có lo lắng từ lúc ra quyết định cho dù quyết định đó đúng hay sai.’

‘Và thế là tôi luôn theo đuổi tìm kiếm cái căn nguyên, và sửa đổi nó thành một triết lý đòi hỏi có sự khác biệt so với những cái đã có sẵn cho dù chỉ là để đánh giá lại một thị trường cũ mèm. Và mỗi khi người ta tìm cách bắt tôi sửa đổi ý tưởng của mình, tôi luôn nói với bản thân rằng Tuyến đường sắt phía Tây vĩ đại của Brunel đã có thể không thành hình hài gì ngoài tầm nhìn của một con người đơn độc, nếu đằng sau nó không có một ý chí sắt đá không khác gì sự ám ảnh.’

Trích trong “Chống lại những người kỳ quặc” của James Dyson, NXB Texere.

James Dyson

Sinh năm 1947

Học tại Trường Nghệ thuật Byam Shaw và Trường Nghệ Thuật Hoàng Gia

Các phát minh lớn nhất của James Dyson

1. Xe tải biển

Chiếc tàu thuyền thân bẹt tốc độ cao này có khả năng đậu vào bãi biển mà không cần cầu tàu. Nó được thiết kế làm tàu đột kích cho quân đội. Nó được làm bằng sợi thủy tinh – một loại vật liệu khá mới hồi đầu những năm 1970, và nó trở thành đề tài năm cuối của Dyson ở Trường Nghệ thuật Hoàng gia mặc dù trên thực tế hồi đó khóa học chính thức của ông là thiết kế nội thất. Từ đó đến nay Xe tải Biển được bán ở khắp nơi trên thế giới.

2. Xe cút kít quả bóng

Một chiếc xe cút kít bằng nhựa đằng trước có một quả bóng quay thay vì cái bánh xe mảnh nên không bị lún vào đất bùn mềm. Cô bạn cựu Hoa hậu Thế giới Gill Taylor của Dyson giúp ông quảng bá cho sản phẩm này.

3. Máy hút bụi Lốc xoáy Kép

Một chiếc máy hút bụi không có túi, giúp máy hoạt động hiệu quả hơn bởi vì các lỗ vải của túi dễ bị tắc và làm giảm lực hút. Ngoài ứng dụng thực tiễn này ra thì cái thùng trong suốt của máy giúp bạn nhìn thấy bụi bẩn đã được hút ra khỏi thảm như thế nào. Đúng như Dysin đã chỉ ra: ‘người ta nhìn vào thùng và kêu lên “Ôi, đúng là nó hút thật!”’

4. Động cơ mô tô kỹ thuật số Dyson (DDM)

Một động cơ môtô từ trở tự ngắt không có chổi, chuyển mạch hay nam châm cố định. Có thể quay với tốc độ hơn 100.000 vòng/phút (nhanh gấp 5 lần so với xe đua Công thức 1), động cơ DDC cấp nguồn cho DC12 – một chiếc máy hút bụi được thiết kế đặc biệt dành riêng cho thị trường Nhật Bản.